NYNORSK? JA, TAKK ! Opent møte på Sortland onsdag 20. mars kl. 1830

Positive erfaringar med nynorskopplæring i skolen

Det har i dei siste åra over heile landet vore gjennomført positive prosjekt for å styrke nynorsk-opplæringa i skolen. I Lofoten og Vesterålen har det vore gjennomført ulike prosjekt i 

• Vågan (ungdomsskole og videregående skole), 

• Hadsel (vgs) og 

• Sortland (vgs). 

Samtidig har det også vore gjennomført ulike prosjekt andre stader i Nord-Noreg og elles i landet.

Vi ønsker å formidle desse erfaringane til flest mogeleg og inviterer derfor til eit opent møte på Sortland videregående skole. Møtet er opent for alle som er interessert i norsk språk i samfunn og skole. Foreldre, elevar og lærarar er spesielt inviterte. 

Arrangør: Noregs Mållag / Troms og Finnmark mållag

DIALEKT OG NYNORSK I LOFOTEN OG VESTERÅLEN

Stor kunnskap om og aktiv bruk av lofot- og vesterålsdialekt

Lofoten og Vesterålen ligg sentralt til i Nord-Noreg, og det gjer at målet i området er litt sør og litt nord.  Målet i dette området har derfor interessert dialektgranskarar i lang tid. Først ute var truleg Birger Martinussen med eit studentarbeid om målet i Bø, som Studentmållaget i Oslo gav ut i 1907. 

  

  

I 1933 kom så Hallfrid Christiansen si doktorgradsavhandling om Gimsøy-målet, som viste nye vegar i målgranskinga. Hallfrid Christiansen var på mange målferder nordover, finansiert av offentlege midlar og av mållaga i Nordland og Troms. I 1974 kom så Kåre Elstad si ruvande hovudfagsavhandling om Borgfjerdingsmålet, trykt i 1982, og Kåre Elstad var frå 1974 knytt til Universitetet i Tromsø. I 1961 gav Hadsel mållag ut eit skrift om "Målet i  Hadsel" som viste sambandet mellom dialekten og nynorsken, og i 1973 gav Bø bygdelag ut eit auka utgåve av "Målet i Bø".

Den store visebølga på 1970- og 1980-talet braut vegen for bruk av dialekt i samfunnet. Og ikkje minst i vise- og song-miljøa har dialektbruk slått kraftig gjennom. Vi kan berre kort nemne slikt som visegruppa Lovisa, Jack Berntsen, Jahn-Arill Skogholts "Bygdevise" (betre kjent som "Kor er hammaren, Edvard?»), til visesongarar som Ola, Kari og Lars Bremnes, Sondre Justad og Julie Willumsen, - berre for å nemne nokon.

Sondre Justads tekst

Lofoten og Vesterålen er også nynorsk-område

Nordlendingane var tidleg ute med å ta nynorsken i bruk i skolen. Først ute var Vefsn og Hattfjelldal i 1900. Og fram til 1920 følgde 13 kommunar i Nordland opp med å innføre nynorsk i ein eller fleire skolekretsar, blant desse var også skolar i Gimsøy og Valberg (sjå bilde t.h. frå 1950-talet) i Lofoten, og Bjørnskinn, Dverberg og Andenes i Vesterålen.  Fram til 1940 kom det nynorske skolekretsar både i Vågan og Borge, og i Vesterålen blei det innført nynorsk i skolar i Hadsel, Bø, Øksnes, Langenes og Sortland, slik at det på eit tidspunkt var 18 skolar i Lofoten og 26 skolar i Vesterålen som hadde nynorsk som hovudmål.  Dei nynorske skolekrinsane heldt seg lenge. Men 17. februar 1983 gjekk Valberg skole over frå nynorsk til bokmål med stemmetala 18 for nynorsk, 23 for bokmål. Det var siste skolen i Lofoten og Vesterålen som hadde nynorsk som første opplæringsmål. 

Valberg skole, 1950-talet  (Kjelde)

Gode vilkår for nynorsk i samfunnet i dag

Vilkåra for å vere nynorskelev og nynorskbrukar var faktisk dårlegare i 1983 enn i 2018:

* Det har aldri vore meir nynorsk i Noreg enn i dag. Årsaka er ikkje spesielt glupt eller bra arbeid frå Noregs Mållag sentralt (derimot er lokallaga viktige for dette!), men første og fremst at mengda av tekst og språk er hundredobla, om ikkje tusendobla sidan 1983. Viktige årsaker er sjølvsagt teknologi (internett og mobil), og desse endringane har også ført til at samfunnet vårt er mykje meir skriftspråkleg i dag enn i 1983. Og i dag er mest alle ungar i barnehage frå dei er 1-2 år til dei startar på skolen  - og her blir dei også førde inn i skriftkulturen mykje tidlegare enn før. Mengda av bokmålstekst er svært mykje større enn i 1983, og mengda av nynorsktekst er mykje større enn i 1983.

I dei siste åra har det vore gjort fleire forsøk for å styrke sidemålsopplæringa i nynorsk. Her har bl.a. Leknes ungdomsskole, Aust-Lofoten vgs og Hadsel vgs deltatt på forskjellig vis. 

Hadsel vgs

Aust-Lofoten vgs

I 1983 kunne nynorskelevane møte nynorsk utanfor skolen kvar tredje månad når det var leikestove på nynorsk med Vibeke Sæther. I dag møter skoleungane over alt nynorsk kvar sjette time kvar einaste dag. Heile året rundt! Ungane i dag veks opp i ein totalt annleis språkkultur enn i 1983: Dei badar i språk og kulturutrykk frå heile verda kvar einaste dag. Det vil seie at dei er vane med og reagerer ikkje  på at folk snakkar og skriv ulikt. Og derfor har dei unge i dag eit langt meir avslappa syn på at ein stat kan ha to skriftspråk som alle skal lære. 

I 1983 var nynorskprosenten i NRK på snaue 10%. I fjor var han på over 20%, og for 2019 er det eit overordna mål for kringkastingssjef Thor G. Eriksen at NRK skal nå målet om 25% nynorsk. Faktisk har det aldri vore så lite bokmål i NRK som i 2018: Bruk av dialekt skuvar unna bokmålstale i NRK. 

TV2 fanst ikkje i 1983. Etter det TV2 sjølv seier, har dei over 60% nynorsk og dialekt i nyhendesendingane sine.  I 2018 har VG og Aftenposten aktivt oppheva forbodet mot nynorsk for journalistane sine. 

Vesterålen og Lofoten mållag

Noregs Mållag har i dag i underkant av 30 medlemmar som er busett på ulike stader i Lofoten og Vesterålen. Desse medlemmane er knytt til ulike lag, enten i nord eller sør. Andre er direkte innmeldt i eit yrkesmållag eller i Nordland mållag. Og nokre er med i lokallag som har få medlemmar og kanskje også manglar styre. Dei fleste medlemmane i dag bur i dei ulike kommunane i Vesterålen, men vi har også vel ei handfull medlemmar i Lofoten.

Det er uheldig at så mange medlemmar innafor eit nokså greitt geografisk område ikkje får delta aktivt i målarbeidet, men er knytt til fjerntliggjande mållag som ikkje gjev dei høve til å påverke verken målpolitikken i organisasjonen eller målstoda i området sitt.

Vi veit også at vi har mange vennar av målrørsla, som ikkje er medlemmar, men som kunne tenke seg å stø arbeidet vi driv enten som passive eller aktive medlemmar.

Vi ønsker derfor å ta initiativ til å få skipa eit lokallag som kan omfatte Lofoten og Vesterålen.

Det er per i dag ikkje noko eige fylkesmållag for Nordland, det nærmaste er Troms og Finnmark mållag. Fylkesmållaget ønsker saman med Noregs mållag å vere med på å få skipa eit lokallag og stø opp under arbeidet i skipingsfasen.

Treng vi eit mållag i Lofoten og Vesterålen ?

Det enkle svaret på dette spørsmålet gir seg nesten sjølv. Vi har 25-30 medlemmar i området, og berre det er grunn god nok til å skipe eit lokallag. Lofoten og Vesterålen ligg sentralt til i Nord-Noreg, og det er mange grunnar til å skipe eit mållag.

Reint praktisk er kommunikasjonstilhøva no slik at det er lett å komme seg imellom i denne regionen. Det kan kanskje verke å gape for høgt å inkludere både Lofoten og Vesterålen i eit slik lokallag. Men kanskje vi på sikt kan få til to lokallag. Det er lettare å satse med dei medlemmane ein har, så vil det sikkert komme til fleire etter kvart.

Kva skal Lofoten og Vesterålen mållag arbeide med

Her er mange arbeidsoppgåver å gripe fatt i. På heimesidene til Noregs Mållag vil dokker finne mange nyttige tips, vi viser her berre til desse sidene.  

Det kan òg vere greitt å undersøke meir kva andre mållag arbeider med, her er nokre lenker:
Varanger mållag (Facebook)
Målselv mållag (Facebook)
Harstad og omland mållag (Nynorsk Wikipedia)
Troms og Finnmark mållag (sjå innlegget på denne bloggen om "Dialekt og nynorsk i Lofoten og Vesterålen")
Noregs Mållag (Facebook)

Skipingsingsmøte 7. februar

Vi inviterer til opent møte torsdag 7. februar kl 1800 på Hadsel vgs der vi også legg opp til skiping av eit lokallag.

Landsmøtet i Noregs Mållag

Noregs Mållag avvikla landsmøtet sitt i Vinje i Telemark 13. - 15. april.

Det var fleire nordfrå som deltok og her kjem ein liten bildekavalkade frå landsmøtet
(Alle foto: Magne Leon Heide)

Sondre Bratland opna landsmøtet med visesong

Leiartalen til Magne Aasbrenn

.

T.v. Magne Leon Heide (Harstad, Troms og Finnmark mållag) og Bodil Vinjevoll (Målselv mållag)
T.h. Jon Todal (Kautokeino, Troms og Finnmark mållag) og Olaug Husabø (Tromsø mållag)

Olav Vesaas fortel om tida på Midtbø

T.v. Vinjestova på "Plassen"

Husmannsplassen "Plassen" der Aasmund Olavsson Vinje vaks opp

Det nye styret i Noregs Mållag

Meir nordnorsk nynorsk

- Dei nordnorske universiteta må følgje målloven. Det krev Troms og Finnmark mållag, som nettopp har avvikla årsmøtet sitt i Harstad. Fylkeslaget organiserer rundt 230 medlemmar av dei rundt 300 medlemmane som Noregs Mållag har i Troms og Finnmark.

Auka nynorskbruk ved universiteta

Mållaget har skrive til både Universitetet i Troms og Nord universitet i Bodø og understreka at det er viktig at dei viser det nynorske skriftspråket i ein landsdel som har ein munnleg norsk dialektbruk som ligg så kloss opptil nynorsk skriftspråk som det er råd å vente – og samtidig fjernt frå det konservative bokmålet som elles rår i akademia. Mållaget har rost begge universiteta for at dei no har sett i gong eit arbeid for å auke nynorskbruken.

Nynorsken må fram i lyset

Troms og Finnmark mållag arbeider òg for at fleire skal ta i bruk nynorsk, i første rekke som hovudmål, men laget ser òg at det er mykje som kan gjerast med å styrke sidemålsopplæringa i nynorsk i skolen. Mållaget har bl.a. arbeidd for å vise alle dei nordnorske forfattarane som har skrive og skriv på nynorsk, gjennom eit eige prosjekt på Nynorsk wikipedia. – Det dreier som om bortimot eitt hundre skjønnlitterære forfattarar som gjennom 150 år har produsert rundt 300 bøker. Det trengst å komme fram mykje klarare i lyset, meiner mållaget.

Mållaget har òg eit vakent auge for språkleg mangfald i nord. - Samisk og kvensk språk treng tiltak og ordningar som kan betre situasjonen for desse språka, meiner mållaget.

Magne Leon Heide blei attvalt til leiar i Troms og Finnmark mållag. Med seg i styret har han medlemmar frå mållaga i dei to nordlegaste fylka.

-Nynorsk har aldri hatt så gode vilkår som nå, fortalde Ingar Arnøy frå Noregs Mållag på årsmøtet til Troms og Finnmark mållag. Foto: Magne Leon Heide.

Målselv Mållag er 70 år

Det blir ikkje noko jubileum utan gratulasjonskake. Her ser vi styremedlemmene i Målselv Mållag: Bak frå venstre Bodil Vinjevoll, Vidkun Haugli, Astrid Fjose, Kjell Magne Lundskar og Hilde Sagland. Framme Inger Margrethe Tronstad, Siv Holmin og leiar Nina Fjeldet som svingar kakespaden. Foto henta frå: nm.no

Laurdag 28. oktober feira Målselv Mållag i Troms 70 år med fest og konsert. På Høgtun var det staseleg lag med gode innslag frå Målselv spelmannslag. Festmiddagen var rett og slett elg skoten på teigen mållaget sjølv eig.

Etterpå var det konsert både for medlemmer og andre publikummarar med gruppa Fotefar og felespelaren Julie Alepnes. 

Kjøkemeister under tilstelllinga var Vidkun Haugli, og han hadde mykje å fortelje om ein nøkkelperson ved skipinga av Målselv Mållag i 1947, Johan Nymo. Nymo var også ein leiande spelemann, så det passa at tilstellinga blei prega av slåttar frå spelmannslaget. Leiaren for Målselv Mållag Nina Fjeldet er òg sentral i folkemusikkmiljøet på staden, og dermed var det neppe tilfeldig at feiringa fekk ei fin ramme av song og musikk.

Målselv spelmannslag bidrog til at feiringa fekk liv og spenst. Foto: nm.no

Leiar i Noregs Mållag, Magne Aasbrenn, heldt helsingstale og sa at mållaga i Troms og Finnmark er spesielt viktige fordi dei viser at Noregs Mållag famnar om heile landet. Han la òg vekt på at i Målselv har det vore nynorskklasse heilt fram til det siste, og at ein får håpe og tru at slike klassar kan bli stabla på beina igjen. Frå Troms og Finnmark fylkesmållag helsa leiar Magne Heide.

Gruppa Fotefar med Julie Alepnes heldt jubileumskonserten. Foto: nm.no

Etter middagen var det konsert med gruppa Fotefar, der dei presenterte førestillinga si "Flygande kråka får alltid mat" med songar tufta på repertoaret og folkeminna frå Edvard Ruud frå Elgnes utanfor Harstad. Gjennom eit langt virke sørgde Ruud for at fleire hundre nordnorske folkesongar blei tatt vare på - og han skreiv sjølvsagt på nynorsk.

Om lag 30 medlemmer var samla til festmiddag og rundt 60 publikummarar følgde konserten, og til slutt var det tid for hyggeleg etterpålag i peisestua ved kantina på Høgtun.

(Artikkel og bilde er henta frå nettstaden til Noregs Mållag: http://www.nm.no, 30.10.2017)

Balsfjord Mållag 40 år

19. oktober 2017 hadde Balsfjord Mållag den tradisjonelle kulturkvelden sin og feira samstundes 40-årsjubileum. Mållaget kan skilte med eigen poet, Lillian Bernes Hay, og ho las prologen ho hadde skrive ved dette høvet.

Frå Samlaget kom redaktør Ellen Skjold Kvåle og presenterte forlaget og nokre av dei mest aktuelle forfattarane. Ho hadde med ei rekkje bøker som ho omtalte kort og interessevekkande, og bøkene var til sals etterpå.

Fylkeslagsleiar Magne Heide helsa frå Troms og Finnmark fylkesmållag.

Professor Arne Torp var foredragshaldar på jubileumskvelden. «Kvifor er Noreg dialektparadiset?» var tittelen på foredraget. Torp fanga publikum frå første stund og illustrerte dialektmangfald i Sverige og Danmark ved sida av vårt eige land. Vidare forklarte han korleis historie og språkpolitikk i Noreg har ført til ei sterk stode for dialektane våre. Arne Torp fekk stor applaus.