NYNORSK, SAMISK OG STADNAMN I NORD

Den nynorske målsoga i nord starta alt på 1800-talet. Samiske tema og perspektiv kan og bør vere med i alle faga, ikkje berre i norskfaget. Mållaga bør også engasjere seg i stadnamnarbeidet.  Og aldri har det vore produsert så mange nynorske tekstar som i år. Dette var nokon av dei sentrale temaa som blei tatt opp på Haustseminaret som Troms og Finnmark mållag nyleg heldt i Nordkjosbotn i Balsfjord.

Nynorsk-historia i nord er lang

Magne Heide innleidde om målsoga i nord. Han kunne fortelje at «vor bekjendte Landsmand» Ivar Aasen si ferd til Tromsø i juli 1851 blei kort omtala i Tromsø Tidende, så det var ikkje ukjent at han var på besøk. Meir overraskande var det at Aasmund Olavsson Vinje var invitert til Tromsø i 1870, og han og kona hadde tenkt å reise. Men så døydde kona Rosa i april, og Aasmund gjekk bort 30. juli 1870. Tromsø Stiftstidende brukte første side i to nummer til minneord om Vinje. Avis-redaktør var Gustav Kjelseth, han var Aasmund sin svoger og Rosa sin bror.    

Tromsø Stiftstidende, torsdag 4. August 1870

Deretter tok Heide eit djupdykk i åra 1898-99, det var stor måldebatt og dei første mållaga i nord blei stifta då. Nordmannalaget blei starta i Tromsø som eit nordnorsk mållag, og i tillegg blei det skipa 8-10 mindre mållag rundt i landsdelen. I Tromsø blei mållaget Heimhug på lærarskolen stifta i 1898, og så kom Trumsøy mållag i 1899.

Tromsø, onsdag 27. april 1898

            

Samisk i norskfaget

Åse Mette Johansen har saman med Hilde Solli skrive ei fagdidaktisk bok «Samisk i norskfaget – fra plan til praksis», som ho presenterte på seminaret. Kunnskapen om det samiske er styrka dei siste tiåra, men det er framleis alt for mange repeterande opplegg som blir brukt i skolen. Treng ein å fargelegge det samiske flagget kvart år, og å sjå «Kautokeino-opprøret» kvart år?  Johansen meinte at det samiske mangfaldet måtte komme betre fram.  I boka si viste dei korleis ein kunne bruke mange ulike innfallsvinklar for å få fram samiske tema i norskfaget.

Åse Mette Johansen

Viktig å engasjere seg i stadnamn-arbeid

Det er viktig at mållaga engasjerer seg i stadnamn-arbeidet. Dette understreka Aud-Kirsti Pedersen, som til dagleg er stadnamnansvarleg i Kartverket.  Mållaga har som andre organisasjonar rett til å vere part i namnesaker, dei kan både reise slike saker sjølv, og dei kan komme med fråsegner i namnesaker som andre reiser gjennom Kartverket. Det er særleg viktig at mållaga brukar kontaktnettet sitt for å få fram den nedarva lokale uttalen, som skal ligge til grunn for normeringa av stadnamna.

Aud-Kirsti Pedersen

Det var ein interessert møtelyd som både stilte spørsmål om stadnamn og kom med innspel. Det var fleire som meinte at det var viktig å få fram dei sjøsamiske perspektiva. Skrivemåten av stadnamn kan ofte skape diskusjon ute i samfunnet. Dei siste tiåra har normerte stadnamn på skilt og kart påverka uttalen, og det er derfor viktig at mållaga hjelper til med å dokumentere den nedarva lokale uttalen.  

Meiningsutveksling, god mat og lokal poesi

Den siste delen av seminaret blei brukt til å utveksle erfaringar mellom mållaga. Mållaga driv med mange aktivitetar, som kulturkveldar, debattmøte, utgjeving av eigne årshefte, og dei har målspalter i aviser.  Det blir i tillegg produsert både koppar og bere-nett med påtrykte dialektord. Nynorske gudstenester er også viktig. Og så prøver mållaga som best dei kan, å spreie nynorsk lesnad, særleg Norsk Barneblad.

Haustseminaret samla eit 20-tals deltakarar. Balsfjord mållag skapte ei triveleg ramme med god servering, og laget sin huspoet, Lillian Bernes Hay, las fleire eigne dikt til stor glede for forsamlinga.

M.H.

Seminaret samla eit 20-tals deltakarar.
Her er dei som var med heilt til endes.

HAUSTSEMINAR I BALSFJORD LAURDAG 28. SEPTEMBER

Troms og Finnmark mållag  inviterer til opent HAUSTSEMINAR på Nordkjosbotn vidaregåande skole laurdag 28. september kl. 1145-1530.

Vi håper at flest mogeleg medlemmar og andre interesserte kjem.

Det vil bli servert kaffe og noko attåt på møtet, gratis for medlemmar, kr 100 for andre.

Av omsyn til møtelokale og serveringa håper vi at dei som kjem melder ifrå seinast tysdag 24. september, sjå invitasjonen under.

HØYRING OM NY OPPLÆRINGSLOV

Framlegg til ny opplæringslov har vore på høyring, og Troms og Finnmark mållag har sendt inn sitt høyringssvar. Det er særleg to krav som mållaget meiner er viktig å oppfylle. For det første må elevar med nynorsk som opplæringsspråk (hovudmål) få rett til opplæring i eiga språkgruppe i heile grunnskolen, klassesteg 1-10. Og i tillegg må elevar som har nynorsk som opplæringsspråk (hovudmål) få alle læremidla og tilleggsressursane sine på nynorsk.

Eigne språkgrupper

Departementet har føreslått at elevar på 8. til 10. klassesteg også skal har rett til å gå i eiga språkgruppe. Dette kravet stør Troms og Finnmark mållag. I dag er det slik at elevar på ungdomssteget ikkje har krav om å gå i eiga språkgruppe, og dette har ført til stort fråfall av nynorskbrukarar i språkblanda område.

Språkdelt ungdomsskole, den såkalla Odda-modellen, har vore ei kampsak for Noregs Mållag.

Nynorske læremiddel

Mangel på nynorske læremiddel har vore eit anna problem for nynorskelevar. Her er det føreslått ein lovtekst som har så mange unnatak og atterhald at det i praksis vil vere fritt fram for produsentar av læremiddel å vike unna kravet om å komme med nynorske versjonar av læremiddel. Troms og Finnmark mållag meiner at det må settast nøyare og strengare krav slik at alle læremiddel kjem på nynorsk. 

Les meir på framtida.no

Meir nynorsk i norskbøkene

Lærebøker i norskfaget er fritatt for parallellutgåver, dei skal ha nok tekstar både på nynorsk og bokmål. Men undersøkingar viser at nynorsktekstar utgjer ein altfor liten del av desse lærebøkene. Dermed kan nynorskelevar vere nøydde til å bruke fleire tekstar på bokmål enn på nynorsk, og dette er uheldig for språkopplæringa. Det er også ein fordel for bokmålselevar å få fleire tekstar på nynorsk. Ofte er norskbøkene den viktigaste kjelda bokmålselevane har for å møte nynorske tekstar, og eit lite språkdykk kan vere nyttig i sidemålsopplæringa.

Ida Marie Jegteberg har skrive masteroppgåve om nynorskkompetanse i grunnskolelærarutdanningane, og Liv Skåre Langnes har skrive om språkfordelinga i lesebøker i ungdomsskolen.
Les meir her

Nynorsk skolemål, parallellklassar og lærebokval

I dag har foreldre til minst 10 elevar rett til å få ein parallellklasse med anna opplæringsmål enn den som er vedtatt for skolen. Denne retten blir det føreslått å vidareføre, men departementet ønsker å gje kommunen rett til å bestemme både om slike parallellklassar skal slåast saman og til å bestemme kva for skole dei skal vere på. Med dei negative haldningane mange kommunar har til å opprette parallellklassar, kan dette vere ein nyttig veg for å legge snubletrådar i vegen for slike ønske. Troms og Finnmark mållag meiner at det må vere ein foreldrett både å velje klasse og skole. Det bør vere foreldra som ved vanleg fleirtal avgjer kva skole parallellklassane skal vere på.

Bokmålselevar i nynorskklassar. Les meir om dette i Norsk Tidend nr 4-2020

Fylkesmållaget meiner også at foreldra sin rett til å velje læremiddel på eit anna språk utholar det vedtatte opplæringsspråket. I dag opplever vi i fleire språkblanda område at det er så mange foreldre som ønsker bokmålsbøker, at nynorskopplæringa nesten blir erstatta med bokmål. Troms og Finnmark mållag meiner derfor at denne retten bør takast vekk. Opplæringsmålet bør vedtakast enten på skolenivå (skolemålsrøystingar) eller på klassenivå (parallellklassar), ikkje på foreldrenivå (lærebokval).

Nynorsk som sidemål – og fritak frå opplæring

I dag heiter det i opplæringsloven at "Dei to siste åra i grunnskolen skal elevane ha opplæring i begge målformer." Dette er no føreslått erstatta med "Elevane skal ha opplæring i begge dei norske skriftspråka, bokmål og nynorsk." På den eine sida samsvarer dette godt med at dei nye læreplanane for norskfaget alt etter 4. klassesteg seier at "Elevane skal ha opplæring i begge dei norske skriftspråka, bokmål og nynorsk." Og etter 10. klassesteg skal elevane "skrive tekster med funksjonell tekstbinding og riktig tegnsetting og mestre rettskriving og ordbøying på hovedmål og sidemål".  På den andre gjer lovformuleringa det mogeleg å vente med sidemålsopplæringa til 10. klassesteg.

Troms fylkesmållag engasjerte seg tidleg i norskopplæringa. 18.-19.april 1980 arrangerte Nordnorsk Målungdom eit større seminar i Tromsø om norskopplæringa, og i november 1980  gav Troms fylkesmållag ut foredraga i eit eige hefte som vi her ser framsida av.

Når det gjeld fritak frå opplæring, er Troms og Finnmark mållag einig med departementet som seier at "hensikten med forskriftshjemmelen ikke er å utvide adgangen til fritak fra opplæringen sammenliknet med hvordan reglene er i dag."

Troms og Finnmark mållag er einig i kva for elevgrupper som skal kunne fritakast for sidemålsopplæring, men meiner at dette bør presiserast nøyare enten i lovteksten eller i føresegnene. Dei gruppene det bør gjelde, meiner fylkesmållaget er elevar som har:
- samisk som sitt førstespråk eller andrespråk, 
- kvensk og finsk som sitt andrespråk,
- teiknspråk eller 

- særskilt opplæring.

Utdanningsdirektoratet presiserer at det ikkje berre er retten til opplæring på samisk og finsk/kvensk, som gir fritak; elevane må også ha brukt denne retten og hatt opplæring i samisk eller finsk/kvensk på ungdomsskolen.

Fylkesmållaget er skeptiske til kva "fritak for opplæring" i sidemålet tyder. Her har departementet ikkje ein eintydig og klar begrepsbruk.  Det nærmaste avklaringa dei kjem til, er å seie "at enkelte elever kan fritas fra skriftlig opplæring i sidemål". Begrepet "opplæring" blir m.a.o. avgrensa til skriftleg bruk av nynorsk for bokmålselevar. Fylkesmållaget meiner at det må komme presiseringar som seier at elevane ikkje er fritatt for å lese nynorske tekstar, og for å forstå slike tekstar bør dei også ha ei opplæring i dei grunnleggande språktrekka i nynorsk.

Styrk samisk og kvensk i opplæringa

Troms og Finnmark mållag meiner også at det er viktig å styrke opplæringa i og på samisk, kvensk og finsk i grunnskolen, særleg for elevar som vel dette som førstespråk eller andrespråk. For samiske elevar må minimums-elevtalet senkast frå 10 til 3 elevar. Og for kvensk og finsk meiner fylkesmållaget at retten til opplæring må utvidast til å gjelde heile landet, ikkje berre Troms og Finnmark som det er foreslått.

Les meir i avisa Utror

Det er også foreslått at "Kommunar i forvaltningsområdet for samisk språk kan gi forskrift om at elevane skal ha opplæring i grunnleggjande ferdigheiter i samisk og opplæring om samisk kultur." Fylkesmållaget understrekar at timar til dette ikkje må takast frå norskfaget (som kommunal fritaksgrunn), men at det må hentast frå andre hald.

Du kan lese høyringsnotatet frå Troms og Finnmark mållag her.

Magne Leon Heide

Innhaldsrikt målseminar

Målseminaret som blei halde i Tromsø laurdag 9. oktober viser god aktivitet på fleire område. Det er god aktivitet i dei lokale mållaga.  Den nynorske bokheimen er rik, også her nord. Dei kvenske og samiske stadnamna er i frammarsj. Nynorsk møter litt motstand, men mykje medgang i skolen. Noregs mållag går nye tider i møte. Det blir nytt målseminar til våren.

Målseminar i Tromsø

God lokallagsaktivitet

Det var eit fullteikna målsemiinar i Tromsø 9. oktober. Utsendingar frå Varanger, Balsfjord, Tromsø og Harstad kunne fortelje om eit rikt utval av lokale aktivitetar, slik som:

- skolebesøk frå Målungdommen,
- vitjing av nynorske forfattarar,
- arbeid med stadnamn,
- dikt-konkurransar,
- innsamling av dialektord,
- kulturkveldar,
- spreiing av nynorsk litteratur,
- gudstenestar med nynorsk liturgi og salmar på nynorsk,
- utgjeving av eigne målblad og julehefte, og
- fIlmkveldar
Medlemstalet i lokallaga er jamt over stabilt, og det er no rundt 300 organiserte målfolk i Troms og Finnmark.

Marit Eikemo skal til FinnLitt i Kirkenes
Foto: samlaget.no

Kva skal mållaget arbeide med?

Ingar Arnøy, Noregs Mållag, fortalde om arbeidet med nytt Arbeidsprogram i Noregs Mållag for åra 2022–2026.  Første utkast er klart, og frist for å sende inn framlegg, endringar og kommentarar er 22. november. Endeleg arbeidsprogram for 2022–2026 blir vedtatt på NM-landsmøtet i april 2022.

Deltakarane merka seg også ei klår oppmoding frå Ingar: Krev nynorsk skattemelding, då blir du samtidig registrert som nynorskbrukar av fleire offentlege organ.

Noregs Mållag skal ha nytt arbeidsprogram 2022-2026

Den mangslungne nynorske bokheimen

 - Det har aldri skjedd så mykje i den nynorske bokheimen. Dette var den klare meldinga frå Rønnaug Ryssdal, tidlegare bibliotekrådgjevar i Vadsø. Med sikker hand losa ho tilhøyrarane gjennom dei siste års nynorske bokheim.

Det Norske Samlaget har sjølvsagt dei viktigaste nynorskforfattarane inne hos seg. Dei har også mange nynorskforfattarar på listene sine som skriv frå og om nord. Det gjeld bl.a. Sigrid Agnethe Hansen, Ingvil Holvik, Rakel Solstad og Gunnar Grytås. Nye namn dukkar også opp. Kathrine Nedrejord har skrive sakprosa om «Flukta til Finnmark: 1800-talet». Tharaniga Rajah har skrive ein roman, «Det er lenge til skumring», om kampen for ein samisk stat etter ein skandinavisk krig.

Ryssdal gjorde ein stor sveip innom den rike nynorske bokheimen hos fleire forlag. Her nemner vi nokre frå nord:  Inger Johanne Sæterbakk har skrive ungdomsboka «Rundt jorda og tilbake», og Kjersti Kolbotn, som debuterte i 2009, har nettopp gitt ut romanen «Dis». Eirik Skrede frå Laksvatn utafor Tromsø har skrive romanen "Krængk" på dialekt.

Kjersti Kolbotn gir ut romanen Dis
Foto: CappelenDamm

Bokheimen er eit vidt omgrep, og Ryssdal sveipa også innom både Nynorsk litteraturhistorie, nynorsk i akademia, fleire nynorskesenter og festivalar, bokbåtar og strøymetenestar.

Auke i samisk og kvenske stadnamn – men komplisert saksbehandling

Talet på registrerte samiske og kvenske stadnamn har auka monaleg dei siste åra. Dette kunne Aud-Kirsti Pedersen, rådgjevar i Kartverket fortelje. Ho gjorde greie for den kompliserte saksbehandlinga som var i den tidlegare stadnamnloven. Her var det mange organ som kunne vedta namn. Det første fleirspråklege kartet kom i 1992, Billefjord-kartet. Det blei litt oppstuss når neste kart skulle gjevast ut, men det løyste seg med ei militær eittspråkleg utgåve og ei sivil trespråkleg utgåve.

Etter endringane i stadnamnloven i 2006 blei omsynet til kvensk og samisk styrkt.  Dokumentasjonen av samiske og kvenske namn har auka, men saksbehandlinga er framleis noko komplisert. Det er også ulike organ som skal sette i  verk vedtaka, og her kan det ymse noko. I dag er det rundt 30.000 samiske namn og rundt 3.000 kvenske namn som er registrert i Sentralt StadnamnRegister (SSR) av dei vel 1 million stadnamn som er registrert.

Billefjord-kart frå 1991 - utan kvenske namn
Skjermdump: kartverket.no

Billefjord-kart frå 2021 - med trespråklege namn
Skjermdump: norgeskart.no

Nynorsk i skolen vil bli prioritert

Målseminaret blei avslutta med eit innlegg av Marit Falkensten om situasjonen for nynorsk sidemål i skoleverket. Her er det mange skjer i sjøen og mykje arbeid som må gjerast. Dette temaet blir derfor tatt opp igjen på neste målsamling som truleg blir laurdag 19. mars 2022 i Balsfjord.

Referent:       

Magne Leon Heide

 

 

 

OPTIMISTISK MÅLLAG

Koronaåret har gjort det vanskeleg å drive lagsverksemd, men no har styret i Troms og Finnmark mållag hatt møte og sett på kva som kan gjerast i året som kjem.

Nynorskopplæringa i skolen

Den høgast prioriterte saka er nynorskopplæringa i skolen. Med den nye læreplanen skal elevar frå 4. årssteget møte nynorsk litteratur og språk, og dette set ny utfordringar for skolane og lærarane. Samtidig kan  nynorskopplæringa på ungdomssteget og i den vidaregåande skolen også gjerast stadig betre. Nynorsk er ikkje vanskeleg å lære seg nordpå, og det krevst berre litt motivasjon, så går det meste glatt. Mållaget vil arbeide for å gje skolane eit oversyn over gode tiltak i nynorskopplæringa på alle årsstega.

Nynorsksenteret arrangerer seminar om nynorskopplæringa

Nynorsk litteratur

Nynorsk litteratur er viktig, og i tillegg til dei nordnorske forfattarane som skriv gode nynorske bøker, finst det også ein skog av nynorsk litteratur som trengst å gjerast kjent. Troms og Finnmark mållag vil gjere sitt beste for å spreie informasjon om den nynorsk litteraturen gjennom både blogg og Facebok.

Les meir på Framtida.no

Samisk og kvensk

Stoda for samisk og kvensk språk, litteratur og kultur har vore viktig for mållaget i mange år, og Troms og Finnmark mållag har bl.a. tatt initiativ for å tillate fleirspråklege adressenamn (kvite vegskilt) som no er forbode.

Les heile innlegget her

Fleire nynorskelevar !

Talet på nynorskelevar i nord kan aukast, og mållaget vil informere om kva rettar elevar har til å kunne velje hovudmål sjølv. 

Troms og Finnmark mållag håper at korona-situasjonen blir slik at det snart er fullt forsvarleg å arrangere møte og seminar, noko mållaget ønsker å få til i året som kjem.

Opphev forbodet mot fleirspråklege adressenamn !

Kartverket har det siste tiåret gjennomført eit større adressenamn-prosjekt der alle matrikkeladressane i Noreg skal få eiga vegadresse (adressenamn). Alt tidleg i dette arbeidet dukka det opp spørsmål i Nord-Noreg om å få to- eller trespråklege adressenamn (norsk, samisk, kvensk). Først ute var Tana kommune som i 2010 ønskte trespråklege adressenamn (vegnamn).

Statens kartverk konkluderte med at det berre burde tildelast eitt adressenamn (brev 28.02.2011). Dette støtta Miljøverndepartementet i svaret sitt til Tana: «Miljøverndepartementet er enig i denne vurderingen. Vi vil derfor ikkje ta initiativ som åpner for bruken av parallelle namn på fleire språk som offisielle veinavn – verken generelt eller i bestemte kommuner» (brev 7.3.2011).  Og sia den tida har vegleiaren for adressenamn nekta for fleirspråklege namn: «Det betyr at kommunen må tildele ett offisielt adressenavn på det skriftspråket kommunen velger, jamfør matrikkelforskriften § 51 første ledd. Hvilket språk kommunen velger kan variere fra tilfelle til tilfelle.» (Kartverket på nett: «Flerspråklige adressenavn»).

Som namnekonsulent for norske stadnamn i Nord-Noreg i åra 2012-2017 tok eg denne saka opp på kvart samrådingsmøte vi hadde. Samstundes tilrådde vi heile tida kommunane om å vurdere samiske og kvenske adressenamn der det var aktuelt. Men fordi berre eitt adressenamn etter regelverket kunne vedtakast, gjorde alle kommunar vedtak om norske namn der det kom opp spørsmål om parallelle adressenamn. Og i mange tilfelle blei ikkje samiske og/eller kvenske adressenamn ein gong vurdert. Det er forståeleg at majoritetsspråket «seira», men språkpolitisk uforståeleg at det skulle og skal vere slik.

Eksempel på tilråding for Hasvik kommune 2013:

J.A.Friis' "Etnografiske kart over Finnmark" (1861) viser at det har vore rein samisk busetnad i Børrfjorden og Børrfjordvika (og dei fleste stader rundt Dønnesfjorden):

Folketeljinga 1910 viser også samisk busetting i området. 

Hasvik vedtok Børrfjordvik. Samiske namn i området ser ikkje ut til å vere undersøkt.

Det er rett nok eitt heiderleg unntak frå dette. Narvik kommune har vedtatt fire tospråklege namn, eitt av dei er:  Vassdalsveien / Áravuomebállgis. Det er komme på kart og skilt. Fleire kommunar bør følgje deira eksempel, det har til no ikkje fått negative konsekvensar for Narvik. Og det har ikkje vore problem verken med feilkjøring eller anna i desse vegane, heller tvert om.

Vassdalsveien / Áravuomebállgis i Narvik kommune er einaste fleirspråklege adressenamn.

Ifjor haust (nrk 8.9.20) dukka spørsmålet opp med full tyngde når Kåfjord kommune vedtok å bruke to- og trespråklege namn og bad om å få endra loven slik at dette blei tillatt. Det har i lengre tid vore registrert samiske stadnamn og kulturminne i Kåfjord kommune (gaisi.no).

Språkleg identitet var avgjerande for kommunen. Og her ligg kjerna i saka. Adressenamna er dei nye stadnamna, som ofte erstattar gamle stadnamn som har blitt brukt i lang tid for å fortelje kor ein bur. Derfor bør ein slå ring om den språklege identiteten som desse adressenamna gir. Argumenta imot fleirspråklege namn er så få, tynne og utslitte at det er på høg tid å gje dei på båten. Og fleirspråklege stadnamn kan til og med redde liv.

Den ansvarlege ministeren bør derfor straks gripe fatt i denne saka og få ho på rett spor. Fleirspråklege adressenamn bør no bli tillatt.

Av Magne Leon Heide, leiar, Troms og Finnmark mållag

PROGRAM FOR HAUSTSEMINAR I BALSFJORD 21. SEPTEMBER ER KLART

Troms og Finnmark mållag inviterer til 

OPENT HAUSTSEMINAR:

Språk og medier i nord

på Nordkjosbotn videregående skole

laurdag 21. september 2019  

kl 1130-1530

Programmet er lagt opp etter buss til/frå Tromsø og Målselv/Narvik.

Program:

Medlemmar i mållaga i Troms og Finnmark kan få dekt reisa ved førehandspåmelding (og godkjenning av reiseutgifter) til Magne Leon Heide (leiar), tlf/sms 97088957.

FRÅSEGN OM NY LÆREPLAN I NORSK

FRÅSEGN OM NY LÆREPLAN I NORSK

1. Dialektkunnskap er viktig

Dei norske dialektane har ei særskilt lovstilling. Heilt sia 1878 har det vore bestemt at elevane skulle få den muntlege undervisninga i skolen på sin eigen dialekt. Dette prinsippet kom inn i skolelovane i 1915 og 1917, og det står der enno, i opplæringslova paragraf 2-5. Det verkar derfor ulogisk når kjennskapen til dialektane nå blir tatt ut av læreplanane.

Kjennskap til eigen og andre sin dialekt skapar eit medvite forhold til kva talemålet har å seie for den enkelte, og for samfunnet. Det skaper tilhøyrsle og identitet, som er ein styrke i opplæringa.

Talemålsbasert leseopplæring har vore aktuelt sia 1980-talet

Kjennskap til eigen dialekt er grunnlaget for ei god begynnaropplæring, og eit medvite forhold til eigen dialekt er viktig for språkbruken på alle klassestega. Det er med på å gjere språket meir folkeleg og talemålsnært.

Kjennskap til eigen dialekt er særs viktig når ein skal bruke nynorsk som hovudmål eller sidemål. Det gjer at ein kan nytte heile det norske språkgrunnlaget når ein skal forme sitt eige skriftspråk. Det gjer at nynorsk ikkje blir eit framandspråk, men eit nært språk for dei som skal bruke nynorsk.

Dialektane er svært stabile, og for å skjøne dei endringane som skjer med dialektane, må ein først ha kjennskap til utgangspunktet, grunnstrukturen. Dialektlæra (dialektologien) må kome før læra om språkendringar (språksosiologien). Slik det er no skal ein berre vere opptatt av endringane i dialektane, og ikkje i dei faste strukturelle element, det blir ei skeiv vinkling av talemålsundervisninga i skolen.

Framleis aktuell: "Målet i Bø" kom ut i 1906, med ny auka utgåve i 1973

Vi ønsker derfor at kjennskap til dialektar skal vere grunnleggjande, og at kjennskap til talemålsendringar blir sekundært. Kjennskap til dialektar må derfor  takast inn i læreplanen.

2. Nynorskopplæringa for bokmålselevar er viktig

Det har i dei siste åra vore gjennomført gode forsøk med å styrke sidemålsopplæringa i nynorsk for bokmålselevar. Desse forsøka har gjort at bokmålselevar betre enn før beherskar nynorsk skriftspråk. Det nye læreplanverket må stø opp om desse tiltaka.

I 1984 kom boka "Nordlig nordnorsk" som synte samanhengen mellom nordnorsk dialekt og nynorsk skriftspråk.

Dessverre ser vi i læreplanen ingen forsøk på å stø opp om desse forsøka. I staden går ein inn for å svekke sidemålet. Dette ser ein klart i formuleringa: "I vurderingen av sidemålstekster skal læreren ta hensyn til at elevene har hatt lengre tid med formell opplæring i hovedmålet enn i sidemålet."  Denne formuleringa må takast ut av den nye læreplanen.

Formuleringa kan føre til at:

• undervisninga i nynorsk sidemål blir nedprioritert
• undervisninga i nynorsk sidemål blir dårlegare, for ein treng ikkje stille dei same krava til elevsvara lenger
• karaktergrunnlaget for nynorsk sidemål blir lågare
• lesinga av nynorske tekstar blir nedprioritert

Det er ikkje noko i læreplanutkastet som sikrar ei god nynorskopplæringa, her vil det vere reine vill vest – med ulike initiativ frå skole-eigarar.

Vi krev at det blir stilt same krav til vurderinga av hovudmål som sidemål i opplæringa frå og med 8. skolesteg og ut vidaregåande skolesteg.

3. Karaktergrunnlaget i nynorsk sidemål må sikrast

Læreplanutkastet går inn for å slå saman sidemåls- og hovudmålskarakteren i 8. skolesteg,  og flytte sidemålsvurderinga til 9. og 10. skolesteg. Dette meiner vi er feil veg å gå. Det vil føre til at 8. klassesteg blir eit sidemålsfritt år. I staden meiner vi at det må vere eigen sidemålskarakter på 8. klassesteg. I tillegg må læreplanen i større grad vise til at tidleg start med nynorsk vil gje betre resultat.

Læreplanutkastet går også inn for å slå saman sidemåls- og hovudmålskarakteren i Vg1 og Vg2 på studieførebuande program. Dette meiner vi også lett kan føre til i alle fall eitt sidemålsfritt år, og det vil skape eit brot i forhold til progresjonen frå 10. klassesteg. Det hjelper ikkje å seie at "Karakteren i norsk skriftlig skal gis på grunnlag av kortere og lengre elevtekster i ulike sjangre på hovedmål og sidemål." Det er ikkje noko krav om korleis hovudmål og sidemål skal vektast, og som vi har skrive over, har krava til nynorsk sidemål blitt svekka med formuleringar om undervegsvurdering.

Vi meiner derfor at det må komme klare krav om karakterar i sidemål både på vg1 og vg2.

Læreplanutkastet går heldigvis ikkje inn for ei svekking av vurderinga i sidemål på Påbyggingskurset (Vg3). Dette er fornuftig.

4. Nynorskopplæringa for nynorskelevar må styrkast

Elevar som har nynorsk som hovudmål står i ei heilt anna stilling enn elevar som har bokmål som hovudmål.

Dei språklege rettane for nynorskelevar må sikrast i mykje større mon enn dei blir gjort i dag. Dette gjeld ikkje minst lærebøker og læremiddel på nynorsk til same tid som for bokmålselevar. I dag opplever nynorskelevar at dei manglar viktige læremiddel på nynorsk, og dette gjeld i særleg grad digitale hjelpemiddel. Her må staten i større mon enn i dag vere med på både ein utvida lovfesta rett og stønad til produksjon av slike læremiddel på nynorsk.

Det må også komme klarare reglar for å gje nynorskelevar rett til å halde fram med nynorsk som hovudmål heilt til 10. klassesteg, no gjeld berre denne lovfesta retten til 7. klassesteg. Vi har opplevd her nord at elevar som vel nynorsk som hovudmål i bokmålsstrøk, automatisk blir slusa inn i bokmålsklassar i 8. klassesteg. Dette må det bli slutt på.

Midlar til språkdeling er viktig.
Les meir her

Elevar i språkblanda klassar (nynorsk og bokmål) i ungdomsskolen og den vidaregåande skolen må også få klarare rettar til å få all type undervisning og prøver på nynorsk, eller ei veksling mellom nynorsk og bokmål. Det skal ikkje vere slik at nynorskelevar blir tvungne til å velje bokmål.

Den spesielt utsette situasjonen som mange nynorskelevar står i, krev også ei eiga pedagogisk tilnærming, og dette må læreplanen i større grad ta inn over seg. Det bør derfor komme inn eit eige punkt om norskopplæringa for nynorskelevar.

5. Samisk språk og litteratur i norskfaget

Det er viktig å synleggjere dei samiske språka i norskfaget. For mange er dette einaste innfallsvinkelen til det samiske. Læreplaneutkastet har med eit punkt om samisk språk for alle klassestega. Dette kan gjerne presiserast på vg1-, vg2- og vg3-nivå til å gjelde alle dei samiske språka.

 

Pitesamisk har fått større merksemd.
Les artikkelen her.

6. Kvensk språk og litteratur i norskfaget

Til liks med samisk er det berre i norskfaget at kvensk språk kan synleggjerast for alle elevane. Det kvenske språksamfunnet er lite og sårbart, og det krevst derfor at det blir gjort synleg for fleire, særleg i nord.

Det trespråklege Nord-Troms.
Les meir her

Kvenar blir rekna som ein av fem nasjonale minoritetar i Noreg.  "Minoritetar" er nemnt i andre fag, bl.a. samfunnsfag, men ikkje eksplisitt i norskplanen, berre som ein skjult del av kjerneelementet "Språklig mangfold": "Elevene skal ha kunnskap om dagens språksituasjon i Norge og utforske dens historiske bakgrunn. De skal ha innsikt i sammenhengen mellom språk, kultur og identitet og kunne forstå egen og andres språklige situasjon i Norge." 

Vi er skuffa over at kvensk ikkje er nemnt eksplisitt i læreplanutkastet for norskfaget. Dette bør takast inn med høvelege og meir presise formuleringar.

7. Nordisk språkleg mangfald

Kunnskap om nordiske språk og nordisk litteratur (dansk og svensk) er nemnt i læreplanen frå 7. årssteg. Vi meiner at det kan gje elevane kjennskap til nordiske språk tidlegare, gjerne frå 4. årssteg som i dei nåverande læreplanane.

Det nordiske språkbildet er ikkje berre avgrensa til dansk og svensk. Vi meiner at læreplanen også må gje ei opning til dei andre nordiske språka, som islandsk og færøysk, ved å ha ei open formulering om dette. I nokre høve kan det vere fornuftig å trekke inn språk og litteratur frå dei vestnordiske områda også.

 

Trespråkleg skilt i Kiruna kommune

Sverige har fleire minoritetsspråk. bl.a. samisk, finsk og meänkieli. På ein kjøretur frå Narvik til Bottenvika vil ein møte eit trespråkleg samfunn med svensk, meänkieli og samisk.  Mikael Niemis populære roman "Populærmusikk fra Vittula" (som no finst på meänkieli) hentar handlinga si frå dette språkområdet. Elevane bør derfor få kjennskap til det språklege mangfaldet i nabolanda våre også.

Med helsing

Troms og Finnmark mållag

Magne Leon Heide, leiar (sign.)